Tradycje buddyzmu tybetańskiego - Gelug
Założycielem Gelukpy był Tsonkapa Losang Drakpa(1357-1419), jedna z najwybitniejszych postaci w historii buddyzmu tybetańskiego. Ten słynny uczony był jednocześnie medytującym i filozofem, a jego pisma obejmują wszechstronny przegląd buddyjskiej filozofii i praktyki, integrując sutry i tantry, analityczne rozumowanie i medytacje jogi. Był również wielkim reformatorem religii, oddanym mnichem, który poświęcił życie odnowieniu buddyzmu w Tybecie i powtórnemu dotarciu do esencji buddyjskich nauk. Początki jego szkoły wiążą się z założonym przez niego w roku 1410 klasztorem Ganden. Klasztor ten miał stanowić centrum jego zreformowanej szkoły, w której mnisi mieli ściśle przestrzegać dyscypliny ('dul ba, vinaja), pogłębiając swój intelekt poprzez filozoficzne debaty i angażować się w zaawansowane praktyki tantryczne. Założoną przez niego szkołę początkowo określano jako "Gandepa", tak jak pierwszy klasztor tej tradycji. Później dopiero uzyskała ona nazwę "Gelukpa", czyli "System Szlachetności", w zgodzie z jej reformatorską orientacją.
W systemie tej szkoły kładzie się jednakowy nacisk zarówno na życie klasztorne, jak i naukowe. Nic więc dziwnego, że istnieje tam rozbudowana struktura klasztorna z hierarchią kolejnych poziomów naukowych osiągnięć. Pierwszy podział istniejący we wszystkich szkołach buddyzmu tybetańskiego polega na rozróżnieniu na zwykłych mnichów i inkarnowanych lamów czyli tulku. Ci ostatni to ludzie rozpoznani jako kolejne wcielenia zmarłych lamów. Zazwyczaj we wczesnej młodości zostają mnichami i rozpoczynają swoją klasztorną edukację. Mnichem można zostać w każdym wieku, bywa jednak, że dzieje się to bardzo wcześnie, często za sprawą sugestii ze strony rodziny.
Mnich nowicjusz określany jest jako "getsül"(dge tszul, śramanera), po wyuczeniu się zasad postępowania może on ubiegać się o pełne święcenia jako "gelong" (dge slong, bhikszu). Zgodnie z tradycją, aby zostać getsülem mały chłopiec musi być w stanie samodzielnie przegnać kruki. Gelong natomiast musi ukończyć przynajmniej dwadzieścia lat.
Mnisi posiadający pełne ślubowania przechodzą zwykle standardowy tok studiów obejmujący wiele tematów z buddyjskiej literatury. Regulą jest, że trzeba ukończyć poszczególną dziedzinę zanim będzie można przejść do następnej. Podstawowe działy studiów to:
1. klasztorna dyscyplina, w oparciu o Winaja- sutrę Gunaprabhy;
2. abhidharma, oparta na Skarbcu abhidharmy Wasubandhu, dotycząca przede wszystkim metafizyki i kosmoligii;
3. epistemologia nauczana w oparciu o Dharmakirtiego komentarz do (Dignagi) Kompendium właściwegopoznania; nauka koncentruje się tu na logice, rozumowaniu i naturze umysłu, oraz teorii uczenia;
4. Szkoła Środkowej Drogi (Madhjamaka) nauczana w oparciu o Wejście na Środkową Drogę Kandrakirtiego i skoncentrowana na pustce, dziesięciu doskonałościach i rozumowaniu;
5. doskonałodśc mądrości, również skoncentrowana na dziesięciu doskonałościach, oświeconej postawie i drodze bodhisattwy.
Mnich , który zaliczył wszystkie działy tego programu może ubiegać się o tytuł gesze (dge bszes, kaljanamitra; dosł. "duchowy przewodnik"), co stanowi dowód uznania najwyższego wykształcenia. Nieliczni studenci rozpoczynający cału program edukacji, który może trwać 15-25 lat i jest bardzo rygorystyczny, w ogóle starają się o ten tytuł. Pierwszym etapem egzaminu jest dysputa, podczas której mnich musi błyskawicznie udzielać odpowiedzi na całą gamę filozoficznych pytań, bronić dowolnej pozycji przed wszelkimi zarzutami, wygrać lub przynajmniej utrzymać własną pozycję w tej nie uznającej żadnych reguł intelektualnej bitwie. Dysputy mają zwykle żywiołowy charakter, mnisi entuzjastycznie podskakują, odwracają się, krzyczą, a czasem nawet popychają swoich przeciwników. Mnisi używają też trików mających podważyć pozycję przeciwnika, na przykład w kpiącym geście unoszą wysoko brwi, starając się osłabić jego poczucie pewności w debacie. Uważa się, że taka bezpośrednia konfrontacja w dyspucie wyostrza intelekt. Mnisi muszą myśleć samodzielnie, bronić filozoficznych pozycji i krytycznie analizować doktryny oraz poglądy.
Kandydat do tytułu gesze musi najpierw przejść we własnym klasztorze ustne egzaminy dotyczące wszystkich pięciu przedmiotów. Następnie mają miejsce kolejne egzaminy we własnej uczelni klasztornej. Tytuł gesze larampa (dge bszes lha ram pa), najwyższy spośród tytułów gesze, wymaga przejścia najtrudniejszego egzaminu w szkole Gelukpy. Kandydaci do tego tytułu egzaminowani byli w Potali przez najwybitniejszych uczonych gelukpy: dalajlamę, dzierżawce tronu Ganden, starszego opiekuna dalajlamy, młodszego opiekuna oraz siedmiu opiekunów asystentów.
Chociaż w tradycji Gelukpy niektórzy ludzie rozpoznawani są jako tulku, czyli inkarnacje wielkich lamów, rozmaite poziomy edukacji są przystępne dla każdego mężczyzny będącego w stanie ukończyć program tych studiów. Zarówno stopniowy system edukacji, jak i tytuł gesze ustanowione zostały przez Trzynastego Dalajlamę (1876-1934). Każdy mnich mający stopień getsüla albo gelonga może ubiegać się o tytuł gesze. Nie ma znaczenia z jakich rodzin pochodzą mnisi, z jakiego regionu i czy w ogóle są Tybetańczykami. Jest nawet pewna liczba mnichów pochodzących z Zachodu, którzy obecnie starają się osiągnąć poziom gesze, i jeden który już uzyskał tytuł gesze larampy.
Po uzyskaniu tytułu gesze mnisi zazwyczaj idą na długie, trzyletnie odosobnienie. Uważa się bowiem, że najpierw należy uzyskać solidne teoretyczne podstawy znajomości buddyjskich pism, filozofii, doktryn i praktyki, a dopiero później poświęcić się całkowicie medytacji. źródło: buddyzm.terramail.pl
